In de voetsporen van Erasmus

dag 1, wo 09-09

Vroeg vertrek van de touringcar vanuit Den Haag via Rotterdam voor de tweede opstapplaats naar Bergen op Zoom. Erasmus werkte na zijn verblijf in het klooster Stein bij Gouda enige jaren als secretaris van Hendrik van Bergen, Bisschop van Kamerijk en Heer van Bergen. Daarom kwam Erasmus geregeld in het stadspaleis van de Heer van Bergen in Bergen op Zoom, thans Museum het Markiezenhof, gebouwd in laatgotische stijl onder leiding van Antoon I Keldermans en Rombout II Keldermans, belangrijke bouwmeesters uit Mechelen. Hier koffie met iets lekkers.Aansluitend in Mechelen bezoek aan Museum Hof van Busleyden, het Stadspaleis van Hiëronymus van Busleyden. In dezelfde stijl gebouwd als het Stadspaleis in Bergen op Zoom, door dezelfde architectenfamilie Keldermans, maar nog imposanter van omvang. Hiëronymus van Busleyden was een topmagistraat onder de Bourgondische vorst Filips de Schone, die hem aanstelde als raadslid van de Grote Raad in Mechelen, het hoogste rechtscollege van die tijd. Daarnaast was hij een humanistisch mecenas, kunstminnaar en muziekliefhebber. In zijn stadspaleis ontving hij veel prominente gasten, onder wie ook Erasmus en Thomas More. Na de lunch op eigen gelegenheid rijden we door naar het Erasmushuis in Anderlecht. Hier werkte Erasmus in de zomer van 1521 als gast van de kanunnik van Anderlecht aan een nieuwe editie van zijn vertaling van het Nieuwe Testament uit het Grieks naar het Latijn. Voor Erasmus was dat een periode van relatieve rust. Diner en overnachting nabij Leuven.

dag 2, do 10-09

Rondgang door het centrum van Leuven in de voetsporen van de drie tijdgenoten Erasmus, Thomas More en Adriaan Floriszoon Boeyens, de latere Paus Adrianus VI. We wandelen onder meer langs het Drietalencollege, waarvoor Hiëronymus van Busleyden bij testament een aanzienlijk legaat ter beschikking had gesteld. Het moest een instituut aan de universiteit van Leuven worden voor onderwijs in de drie Bijbelse talen Latijn, Oudgrieks en Hebreeuws. Het was het eerste in zijn soort en het zou een kleine driehonderd jaar lang bestaan. Erasmus had Van Busleyden bij leven geadviseerd over de praktische structuur en organisatie van dit college. Ondanks dat hij er zelf nooit enige officiële functie vervulde, was hij in de beginjaren de voornaamste sturende en bezielende kracht erachter. Tevens zien we het Pauscollege, de Leuvense woning van Adriaan Boeyens. Hij had bij testament bepaald dat na zijn overlijden zijn woonhuis ter beschikking moest worden gesteld als college voor behoeftige theologiestudenten. Onderweg naar Mainz maken we een korte stop bij de abdij van Maria Laach en een fotostop bij de Lorelei. Diner en overnachting in Mainz.

dag 3, vr 11-09

Mainz is natuurlijk vooral bekend om Johannes Gutenberg, een van de eerste uitvinders van de Boekdrukkunst. Uiteraard bezoeken wij het Gutenberg Museum, met zijn beroemde Gutenbergbijbels. Dankzij het nieuwe medium van de boekdrukkunst kon Erasmus via zijn publicaties een enorm publiek bereiken. Hij werd dé sterauteur van zijn tijd. Erasmus was op latere leeftijd zeer geregeld te gast bij de aartsbisschop van Mainz. Daarom mag de Dom van Mainz niet in ons reisprogramma ontbreken. Tevens bezichtiging van de gebrandschilderde ramen van Chagall in de St. Stephan: een kerk die bijna in zijn geheel in de Tweede Wereldoorlog werd verwoest. Na de wederopbouw en restauratie werd Chagall gevraagd er een aantal glas-in-lood ramen voor te ontwerpen met als rode draad joods-christelijke solidariteit en internationaal begrip. Dit laatste thema had Erasmus zeer aangesproken.  Zonder Gutenbergs drukproces had de invloed van Maarten Luther nooit zo groot kunnen worden. Omdat zijn ideeën snel in druk over heel Europa verspreid konden worden, kon de Reformatie zich in korte tijd verspreiden. Daarom is op weg naar Basel een bezoek aan Worms illustratief. Want in 1521 werd Luther tijdens de Rijksdag in Worms door het Edict van Worms door keizer Karel V in de rijksban gedaan. Hij werd vogelvrij verklaard en de verbranding van zijn geschriften werd bevolen. In Freiburg kijken we naar het huis waar Erasmus aanvankelijk in 1529 onderdak kreeg. Hij was toen op de vlucht voor de Beeldenstorm die in Basel woedde. Tijdens de reformatie ging de kerk over in protestantse handen. Erasmus woonde en werkte vervolgens 7 jaar lang in het katholieke Freiburg. Hij kocht er uiteindelijk zijn eerste huis. Maar toen de situatie in Basel wat bedaarde, keerde Erasmus terug om er zijn laatste levensjaar door te brengen. Na het diner in Freiburg rijden we naar Basel, waar we 3 nachten zullen verblijven.

dag 4, za 12-09

We maken een verkennende stadswandeling, geheel in de voetsporen van Erasmus. Uiteraard bezoeken wij de Münsterkerk met de grafsteen van Erasmus. Verder gaan we naar het Kunstmuseum voor vooral de schilderijen die Hans Holbein de Jongere van Erasmus maakte. We zien ook andere beroemde schilderijen uit vooral de vroege 16de eeuw van de schildersfamilie Holbein, Lucas Cranach, Hans Baldung Grien en Matthias Grünewald. Na een vroeg diner in het hotel gaan we naar een concert in het kader van het interdisciplinaire Muziekfestival Erasmus Klingt.

dag 5, zo 13-09

Vandaag beginnen we de dag in het museum van de Basler Papiermühle. Daar wordt aandacht geschonken aan het proces van papiermaken en van het drukprocedé. Met name de drukkers uit Basel komen uitgebreid aan bod. De middag is ter vrije besteding. We dineren weer gezamenlijk in het hotel. 

dag 6, ma 14-09

In de ochtend bezoek aan de Universiteitsbibliotheek van Basel. Na het vertrek uit Basel bezichtiging van Museum Unterlinden in Colmar met onder andere het Isenheimer altaarstuk. Het werd in 1515 geschilderd door Matthias Grünewald voor het klooster van de Antonietenorde te Isenheim, nabij Colmar. Deze orde legde zich toe op het verplegen van met name lijders aan het Antoniusvuur (een ziekte veroorzaakt door het eten van besmet graan, met name rogge) en aan lijders van de Pest. Erasmus’ moeder was overleden aan de pest en hij was er zelf levenslang bang voor. Grünewald schilderde op zeer expressieve wijze zowel patiënten als de lijdende Christus. Het altaarstuk is fors van formaat. Zo is het middendeel ongeveer 3 x 3 meter. Het is daarmee de grootste geschilderde kruisigingscene van de Europese kunst. Omdat het altaarstuk bovendien voorzien was van maar liefst dubbele zijvleugels, is het in Museum Unterlinden uit elkaar gehaald. Hierdoor zijn alle voorstellingen nu goed te bekijken. In de Chapelle des Cordeliers in Sarrebourg zien we het grootste raam dat Chagall ooit als glas-in-lood heeft ontworpen. Tevens bezoek aan het Musée du Pays. Aan het einde van de middag vertrek naar Metz voor diner en overnachting.

dag 7, di 15-09

Bezoek aan onder andere de monumentale gotische kathedraal van Metz. Deze kathedraal staat vanwege de oppervlakte van zo’n 6.500 m2 aan glas-in-lood ook wel bekend als ‘de Lantaarn van de goede God’. Onderweg terug naar Nederland afscheidslunch waarna we weer naar Rotterdam en Den Haag gebracht worden, waar we in de loop van de avond arriveren.