Metropool Ruhr en Manifesta 16 • Van Jugendstil tot hedendaagse kunst
De kunst en cultuur van het Ruhrgebied kreeg in de tweede helft van de negentiende eeuw een flinke impuls door de rijkdom van industriëlen in de mijnbouw en de staalindustrie. Zij zetten hun interesse voor kunst in met het aanleggen van kunstcollecties en het ondersteunen van de stichting van belangrijke musea en kunstacademies in het gebied, en de bouw van rijkelijk gedecoreerde villa’s en villaparken. Dit vormde een grote impuls voor de in 1907 opgerichte Der Deutsche Werkbund, die een brug sloeg tussen ambacht, kunst en industrie, en de opmaat was voor het latere Bauhaus in Weimar. Een van de bekendste onder deze mecenassen is Karl-Ernst Osthaus, wiens spirituele en artistieke bevlogenheid resulteerde in opdrachten aan belangrijke architecten als Mathieu Lauweriks en Henry van de Velde, en met wiens verzameling het vermaarde Folkwang Museum in Essen is gesticht.
Vanwege deze artistieke rijkdom, die zowel de ontwikkeling van jugendstil en modernisme omvat als de wederopbouw in de na-oorlogse periode gevolgd door de culturele ontwikkeling in de afgelopen vijfentwintig jaar, strijkt de tweejaarlijkse tentoonstelling 'Manifesta' hier in de zomer van 2026 neer. Deze zestiende aflevering van de Manifestatentoonstelling (vorige edities werden gehouden in steden als Palermo, Barcelona en St.Petersburg) brengt hedendaagse kunst van actuele internationale kunstenaars op verrassende locaties: een serie karakteristieke en verlaten wederopbouwkerken in het Ruhrgebied. Tentoonstellingsmakers uit Duitsland, Spanje, Turkije en Groot-Brittannië kozen voor kunstprojecten die de aandacht richten op geopolitiek, sociale cohesie en ecologie - aspecten relevant voor deze voor Europa traditioneel zo belangrijke regio.
Tijdens deze reis verkennen we 'Manifesta' en daarnaast zien we de mooiste architectuur en kunst, van jugendstil en modernisme tot expressionisme, die Duitsland te bieden heeft.
© Anton Vichrov (voor de foto van de Christ Königkirche, Bochum)
dag 1, ma 31-08
Vertrek per touringcar richting Duitsland. In Hagen bezoeken we Villa Hohenhof, gebouwd door Henry van de Velde als familiewoning voor verzamelaar een museumman Karl Ernst Osthaus. Tevens fungeerde de villa als vlaggenschip van de andere 9 huizen aan de Stirnband, gebouwd onder architectuur van JLM Lauweriks. Inchecken in het hotel in Düsseldorf waar we de gehele reis zullen verblijven. Gemeenschappelijk diner.
dag 2, di 01-09
In Essen bezoeken we onze eerste Manifestalocaties in enkele hiervoor uitgekozen karakteristieke kerken zoals bijvoorbeeld de Sankt Gertrud Kirche, het Kunstraum Heilig-Geist of de Sankt Markuskirche. Museum Folkwang bezit de kunstcollectie van Karl Ernst Osthaus, die na zijn dood vanuit het museum in Hagen naar Essen zijn verhuisd. Hier is een prachtige collectie negentiende-eeuwse kunstwerken ondergebracht, onder meer van C.D. Friedrich, Gauguin en Cézanne, naast Beckmann en Matisse, en een collectie naoorlogse kunst zoals het Abstract Expressionisme. Een uitgebreide tijdelijke tentoonstelling toont ons het oeuvre van de negentiende eeuwse schilder Gustave Courbet.
dag 3, wo 02-09
Vanochtend bezoeken we Manifestalocaties in Gelsenkirchen en Bochum, we maken een keuze uit de Thomaskirche, de Gethsemane-Kirche, de Kunstkirche Christ-König en Sankt Ludgerus. In Wuppertal staat het bezoek aan het Von der Heydt Museum in het teken van de collectie vroegmoderne kunst met onder meer Franz Marc, August Macke, Oskar Schlemmer, naast klassiek modernen als Manet, Monet en Cézanne.
dag 4, do 03-09
Het échec van de Eerste Wereldoorlog is voelbaar in de sculpturen van Wilhelm Lehmbruck in het aan hem gewijde museum in Duisburg. De op loopafstand gelegen Kulturkirche Liebfrauen fungeert als Manifestalocatie. We gaan per touringcar opnieuw naar Hagen voor het museum dat de naam draagt van Karl Ernst Osthaus. Dit was oorspronkelijk door Henry van der Velden ontworpen voor de collectie van Osthaus als als Museum Folkwang. Na de dood van Osthaus en daarmee de verhuizing van zijn collectie naar Essen was het gebouw lange tijd geen museum. Na de tweede wereldoorlog is de oorspronkelijk functie van het gebouw hersteld. Nu zijn er werken te zien van de kunstenaars die door Osthaus uitgenodigd waren om zich in Hagen te vestigen. Onder deze kunstenaars van deze Hagener Impulse bevinden zich de beeldhouwster Milly Steger, die Nederlandse Johan Thorn Prikker en J.L.M. Lauweriks en de schilders Christian Rohlfs en Walther Bötticher. Tevens is er kunst van Henry van de Velde, Auguste Renoir, Ernst Ludwig Kirchner, Franz Marc, Alexej Jawlensky en Gabriele Münter te zien.
dag 5, vr 04-09
Vandaag blijven we in Düsseldorf dat met het Museum Kunstpalast en de Kunstsammlung Nord Rhein Westfalen, verdeeld over de gebouwen K20 en K21, in het bezit is van Duitslands mooiste verzamelingen moderne kunst. Een van deze musea staat ’s ochtends op het programma voor een bezoek. De rest van de dag is ter vrije besteding.
dag 6, za 05-09
Vertrek uit Düsseldorf met onderweg een stop in Krefeld voor een bezoek aan de internationaal vermaarde Kunstmuseen Krefeld. Deze musea leggen de nadruk op moderne en hedendaagse kunst met een grote vaste collectie en wisselende tentoonstellingen. In het statige, negentiende-eeuwse Kaiser-Wilhelm-museum is het grootste deel van de collectie te zien waaronder de mooie collectie industriële vormgeving, Duits expressionisme en muurschilderingen van Thorn Prikker. Verder bevinden zich in Krefeld twee parels van interbellum architectuur: Haus Esters was het woonhuis van industrieel Josef Esters. Dit werd door Ludwig Mies van der Rohe in Bauhausstijl gebouwd, net als het naastliggende Haus Lange. Beide panden werden omgebouwd tot musea en zijn thans in gebruik als tentoonstellingslocaties voor hedendaagse kunst.
Vervoer
De rondreis wordt uitgevoerd met een comfortabele touringcar die rijdt onder strikte naleving van het Rijtijdenbesluit en in het bezit is van een ISO 9001-certificering met een ANVR-Veiligheidsdocument of gelijk daaraan. We werken voor onze inschrijfreizen uitsluitend samen met touringcarbedrijven die tevens in het bezit zijn van het ISO 14001-certificaat voor milieumanagement.
De touringcar vertrekt vanaf Utrecht (vlak bij het Centraal Station). De deelnemers ontvangen t.z.t. nadere informatie over de opstapplek.
Hotel
De gehele reis wordt verbleven in een centraal gelegen en comfortabel viersterrenhotel in Düsseldorf. Alle kamers beschikken over eigen sanitaire voorzieningen. Het kan zijn dat de douche zich in de badkuip bevindt.
Mogelijk is kofferservice niet beschikbaar en moet u zelf uw bagage van de bus naar het hotel dragen. We raden een koffer met wieltjes aan.
Maaltijden
Op deze reis zijn 3 lunches en 2 diners inbegrepen bij de reissom. Deze vinden plaats in lokale restaurants. Voor de overige maatlijden op eigen gelegenheid wordt voldoende tijd ingeruimd
Audiosysteem
Tijdens de reis wordt gebruikgemaakt van een audiosysteem. De reisleiding of gids spreekt rechtstreeks in een microfoontje en u hoort de uitleg door uw headset. Indien u een gehoorapparaat heeft, kunnen wij kosteloos een daarop afgestemde headset voor u regelen. Deze wens kunt u bij boeking aangeven. Deze headset is voor het rechteroor bestemd. Heeft u er een nodig die ook voor het linkeroor geschikt is, dan verzoeken we u vriendelijk dit nadrukkelijk aan te geven.
Zwaarte van de reis
Onze reisprogramma’s zijn doorgaans goed gevuld en bieden beperkte vrije tijd. Daarom zijn onze reizen relatief intensief. Het is noodzakelijk dat u over een goede conditie beschikt en goed ter been bent. Zo niet, dan bemoeilijkt dit een soepel verloop van de reis, wat zowel voor u als voor uw medereizigers vervelend is. Indien tijdens de reis blijkt dat een reiziger niet over de juiste conditie beschikt, kan hem/haar deelname aan (een deel van) het programma worden ontzegd. Indien u eraan twijfelt of deze reis voor u geschikt is, verzoeken we u telefonisch contact met Labrys Reizen op te nemen. We zullen dan samen de mogelijkheid van uw deelname bespreken met het oog op uw lichamelijke conditie en de specifieke zwaarte van de reis.
Gezondheid
Elke dag worden bezienswaardigheden te voet bereikt. U dient met gemak en in een redelijk tempo over oneffen terrein met hoogteverschillen te kunnen lopen. Het gebruik van een rolstoel of een rollator is op onze reizen niet toegestaan.
Reisperiode
Begin september is een geschikte periode voor een kunstreis naar Duitsland. De temperatuur is doorgaans zeer aangenaam; het kan nog wel warm zijn, maar de zomerhitte is voorbij. We rekenen op een gemiddelde maximumtemperatuur van 20 ºC.
Grensdocumenten
Voor reizen binnen Europa dient uw Nederlandse paspoort of identiteitskaart geldig te zijn tot en met de datum van terugkeer.
Geld
Duitsland maakt deel uit van de EMU; u kunt dus overal met euro’s terecht. Pinautomaten zijn op de meeste plaatsen aanwezig. Tevens kunt u in veel winkels en hotels met de gangbare creditcards betalen.
Entrees
De entreekosten conform het programma zijn bij de reissom inbegrepen.
Inschrijving
U kunt zich voor deze reis aanmelden middels het inschrijfformulier op onze website. Na inschrijving ontvangt u van Labrys Reizen een boekingsbevestiging en een factuur, waarop de betalingstermijnen staan gespecificeerd. U krijgt bericht zodra het minimumaantal deelnemers is bereikt en de reis kan doorgaan. Indien een reis vanwege een te gering aantal deelnemers geen doorgang kan vinden, melden we u dat uiterlijk 4 weken vóór vertrek. Circa 2 weken vóór vertrek ontvangt u de reisbescheiden, waaronder een deelnemerslijst, een hotellijst en praktische informatie.
Stichting Giving Back to Nature
Labrys Reizen doneert per reiziger een bedrag aan de stichting Giving Back to Nature. Deze stichting financiert kleinschalige projecten binnen en buiten Europa die de biodiversiteit herstellen, behouden of bevorderen. Zie onze website voor meer informatie: labrysreizen.nl/exclusieve-groepsreizen/duurzaam-reizen.
De kunst en cultuur van het Ruhrgebied kreeg in de tweede helft van de negentiende eeuw een flinke impuls door de rijkdom van industriëlen in de mijnbouw en de staalindustrie. Zij zetten hun interesse voor kunst in met het aanleggen van kunstcollecties en het ondersteunen van de stichting van belangrijke musea en kunstacademies in het gebied, en de bouw van rijkelijk gedecoreerde villa’s en villaparken. Dit vormde een grote impuls voor de in 1907 opgerichte Der Deutsche Werkbund, die een brug sloeg tussen ambacht, kunst en industrie, en de opmaat was voor het latere Bauhaus in Weimar. Een van de bekendste onder deze mecenassen is Karl-Ernst Osthaus, wiens spirituele en artistieke bevlogenheid resulteerde in opdrachten aan belangrijke architecten als Mathieu Lauweriks en Henry van de Velde, en met wiens verzameling het vermaarde Folkwang Museum in Essen is gesticht.
Vanwege deze artistieke rijkdom, die zowel de ontwikkeling van jugendstil en modernisme omvat als de wederopbouw in de na-oorlogse periode gevolgd door de culturele ontwikkeling in de afgelopen vijfentwintig jaar, strijkt de tweejaarlijkse tentoonstelling 'Manifesta' hier in de zomer van 2026 neer. Deze zestiende aflevering van de Manifestatentoonstelling (vorige edities werden gehouden in steden als Palermo, Barcelona en St.Petersburg) brengt hedendaagse kunst van actuele internationale kunstenaars op verrassende locaties: een serie karakteristieke en verlaten wederopbouwkerken in het Ruhrgebied. Tentoonstellingsmakers uit Duitsland, Spanje, Turkije en Groot-Brittannië kozen voor kunstprojecten die de aandacht richten op geopolitiek, sociale cohesie en ecologie - aspecten relevant voor deze voor Europa traditioneel zo belangrijke regio.
Tijdens deze reis verkennen we 'Manifesta' en daarnaast zien we de mooiste architectuur en kunst, van jugendstil en modernisme tot expressionisme, die Duitsland te bieden heeft.
© Anton Vichrov (voor de foto van de Christ Königkirche, Bochum)
dag 1, ma 31-08
Vertrek per touringcar richting Duitsland. In Hagen bezoeken we Villa Hohenhof, gebouwd door Henry van de Velde als familiewoning voor verzamelaar een museumman Karl Ernst Osthaus. Tevens fungeerde de villa als vlaggenschip van de andere 9 huizen aan de Stirnband, gebouwd onder architectuur van JLM Lauweriks. Inchecken in het hotel in Düsseldorf waar we de gehele reis zullen verblijven. Gemeenschappelijk diner.
dag 2, di 01-09
In Essen bezoeken we onze eerste Manifestalocaties in enkele hiervoor uitgekozen karakteristieke kerken zoals bijvoorbeeld de Sankt Gertrud Kirche, het Kunstraum Heilig-Geist of de Sankt Markuskirche. Museum Folkwang bezit de kunstcollectie van Karl Ernst Osthaus, die na zijn dood vanuit het museum in Hagen naar Essen zijn verhuisd. Hier is een prachtige collectie negentiende-eeuwse kunstwerken ondergebracht, onder meer van C.D. Friedrich, Gauguin en Cézanne, naast Beckmann en Matisse, en een collectie naoorlogse kunst zoals het Abstract Expressionisme. Een uitgebreide tijdelijke tentoonstelling toont ons het oeuvre van de negentiende eeuwse schilder Gustave Courbet.
dag 3, wo 02-09
Vanochtend bezoeken we Manifestalocaties in Gelsenkirchen en Bochum, we maken een keuze uit de Thomaskirche, de Gethsemane-Kirche, de Kunstkirche Christ-König en Sankt Ludgerus. In Wuppertal staat het bezoek aan het Von der Heydt Museum in het teken van de collectie vroegmoderne kunst met onder meer Franz Marc, August Macke, Oskar Schlemmer, naast klassiek modernen als Manet, Monet en Cézanne.
dag 4, do 03-09
Het échec van de Eerste Wereldoorlog is voelbaar in de sculpturen van Wilhelm Lehmbruck in het aan hem gewijde museum in Duisburg. De op loopafstand gelegen Kulturkirche Liebfrauen fungeert als Manifestalocatie. We gaan per touringcar opnieuw naar Hagen voor het museum dat de naam draagt van Karl Ernst Osthaus. Dit was oorspronkelijk door Henry van der Velden ontworpen voor de collectie van Osthaus als als Museum Folkwang. Na de dood van Osthaus en daarmee de verhuizing van zijn collectie naar Essen was het gebouw lange tijd geen museum. Na de tweede wereldoorlog is de oorspronkelijk functie van het gebouw hersteld. Nu zijn er werken te zien van de kunstenaars die door Osthaus uitgenodigd waren om zich in Hagen te vestigen. Onder deze kunstenaars van deze Hagener Impulse bevinden zich de beeldhouwster Milly Steger, die Nederlandse Johan Thorn Prikker en J.L.M. Lauweriks en de schilders Christian Rohlfs en Walther Bötticher. Tevens is er kunst van Henry van de Velde, Auguste Renoir, Ernst Ludwig Kirchner, Franz Marc, Alexej Jawlensky en Gabriele Münter te zien.
dag 5, vr 04-09
Vandaag blijven we in Düsseldorf dat met het Museum Kunstpalast en de Kunstsammlung Nord Rhein Westfalen, verdeeld over de gebouwen K20 en K21, in het bezit is van Duitslands mooiste verzamelingen moderne kunst. Een van deze musea staat ’s ochtends op het programma voor een bezoek. De rest van de dag is ter vrije besteding.
dag 6, za 05-09
Vertrek uit Düsseldorf met onderweg een stop in Krefeld voor een bezoek aan de internationaal vermaarde Kunstmuseen Krefeld. Deze musea leggen de nadruk op moderne en hedendaagse kunst met een grote vaste collectie en wisselende tentoonstellingen. In het statige, negentiende-eeuwse Kaiser-Wilhelm-museum is het grootste deel van de collectie te zien waaronder de mooie collectie industriële vormgeving, Duits expressionisme en muurschilderingen van Thorn Prikker. Verder bevinden zich in Krefeld twee parels van interbellum architectuur: Haus Esters was het woonhuis van industrieel Josef Esters. Dit werd door Ludwig Mies van der Rohe in Bauhausstijl gebouwd, net als het naastliggende Haus Lange. Beide panden werden omgebouwd tot musea en zijn thans in gebruik als tentoonstellingslocaties voor hedendaagse kunst.
Vervoer
De rondreis wordt uitgevoerd met een comfortabele touringcar die rijdt onder strikte naleving van het Rijtijdenbesluit en in het bezit is van een ISO 9001-certificering met een ANVR-Veiligheidsdocument of gelijk daaraan. We werken voor onze inschrijfreizen uitsluitend samen met touringcarbedrijven die tevens in het bezit zijn van het ISO 14001-certificaat voor milieumanagement.
De touringcar vertrekt vanaf Utrecht (vlak bij het Centraal Station). De deelnemers ontvangen t.z.t. nadere informatie over de opstapplek.
Hotel
De gehele reis wordt verbleven in een centraal gelegen en comfortabel viersterrenhotel in Düsseldorf. Alle kamers beschikken over eigen sanitaire voorzieningen. Het kan zijn dat de douche zich in de badkuip bevindt.
Mogelijk is kofferservice niet beschikbaar en moet u zelf uw bagage van de bus naar het hotel dragen. We raden een koffer met wieltjes aan.
Maaltijden
Op deze reis zijn 3 lunches en 2 diners inbegrepen bij de reissom. Deze vinden plaats in lokale restaurants. Voor de overige maatlijden op eigen gelegenheid wordt voldoende tijd ingeruimd
Audiosysteem
Tijdens de reis wordt gebruikgemaakt van een audiosysteem. De reisleiding of gids spreekt rechtstreeks in een microfoontje en u hoort de uitleg door uw headset. Indien u een gehoorapparaat heeft, kunnen wij kosteloos een daarop afgestemde headset voor u regelen. Deze wens kunt u bij boeking aangeven. Deze headset is voor het rechteroor bestemd. Heeft u er een nodig die ook voor het linkeroor geschikt is, dan verzoeken we u vriendelijk dit nadrukkelijk aan te geven.
Zwaarte van de reis
Onze reisprogramma’s zijn doorgaans goed gevuld en bieden beperkte vrije tijd. Daarom zijn onze reizen relatief intensief. Het is noodzakelijk dat u over een goede conditie beschikt en goed ter been bent. Zo niet, dan bemoeilijkt dit een soepel verloop van de reis, wat zowel voor u als voor uw medereizigers vervelend is. Indien tijdens de reis blijkt dat een reiziger niet over de juiste conditie beschikt, kan hem/haar deelname aan (een deel van) het programma worden ontzegd. Indien u eraan twijfelt of deze reis voor u geschikt is, verzoeken we u telefonisch contact met Labrys Reizen op te nemen. We zullen dan samen de mogelijkheid van uw deelname bespreken met het oog op uw lichamelijke conditie en de specifieke zwaarte van de reis.
Gezondheid
Elke dag worden bezienswaardigheden te voet bereikt. U dient met gemak en in een redelijk tempo over oneffen terrein met hoogteverschillen te kunnen lopen. Het gebruik van een rolstoel of een rollator is op onze reizen niet toegestaan.
Reisperiode
Begin september is een geschikte periode voor een kunstreis naar Duitsland. De temperatuur is doorgaans zeer aangenaam; het kan nog wel warm zijn, maar de zomerhitte is voorbij. We rekenen op een gemiddelde maximumtemperatuur van 20 ºC.
Grensdocumenten
Voor reizen binnen Europa dient uw Nederlandse paspoort of identiteitskaart geldig te zijn tot en met de datum van terugkeer.
Geld
Duitsland maakt deel uit van de EMU; u kunt dus overal met euro’s terecht. Pinautomaten zijn op de meeste plaatsen aanwezig. Tevens kunt u in veel winkels en hotels met de gangbare creditcards betalen.
Entrees
De entreekosten conform het programma zijn bij de reissom inbegrepen.
Inschrijving
U kunt zich voor deze reis aanmelden middels het inschrijfformulier op onze website. Na inschrijving ontvangt u van Labrys Reizen een boekingsbevestiging en een factuur, waarop de betalingstermijnen staan gespecificeerd. U krijgt bericht zodra het minimumaantal deelnemers is bereikt en de reis kan doorgaan. Indien een reis vanwege een te gering aantal deelnemers geen doorgang kan vinden, melden we u dat uiterlijk 4 weken vóór vertrek. Circa 2 weken vóór vertrek ontvangt u de reisbescheiden, waaronder een deelnemerslijst, een hotellijst en praktische informatie.
Stichting Giving Back to Nature
Labrys Reizen doneert per reiziger een bedrag aan de stichting Giving Back to Nature. Deze stichting financiert kleinschalige projecten binnen en buiten Europa die de biodiversiteit herstellen, behouden of bevorderen. Zie onze website voor meer informatie: labrysreizen.nl/exclusieve-groepsreizen/duurzaam-reizen.
Reisleiding
De reis zal inhoudelijk worden geleid door drs. Robert-Jan Muller, kunsthistoricus. Hij wordt begeleid door drs. Sjarel Ex, voormalig directeur van het Centraal Museum en Museum Boijmans van Beuningen.
drs. Robert-Jan Muller
Kunsthistoricus. Publiceert over oude, moderne en hedendaagse kunst in onder meer Museumtijdschrift, maakt documentaires en schreef een monografie over kunstschilder Erik Andriesse. Jarenlang was hij voorzitter van AICA NL, de Internationale Vereniging van Kunstcritici, waarvoor hij zich nog steeds internationaal inzet. Hij werkte als adviseur kunst en vormgeving, onder meer voor KPN. Leidde al vele kunstreizen.
drs. Sjarel Ex
Voormalig directeur van het Centraal Museum en Museum Boijmans van Beuningen. Hier maakte hij internationale tentoonstellingen en verwierf voor het museum belangrijke werken van onder meer Max Beckmann en Joan Miró. Het spraakmakende Depot Boijmans Van Beuningen werd op zijn initiatief gerealiseerd. Hij verliet Rotterdam in 2022 en werkt als freelance kunsthistoricus en adviseur.
Reisgegevens
6-daagse touringcarreis
31 augustus t/m 5 september 2026
Reissom
t/m 5 mei 2026: € 2095,-
vanaf 6 mei 2026: € 2245,-
toeslag eenpersoonskamer: € 325,-
NB Indien u indeling op een gedeelde tweepersoonskamer wenst, wordt bij boeking de toeslag eenpersoonskamer in rekening gebracht. Zodra er een medereizig(st)er is om de kamer mee te delen, wordt deze toeslag gecrediteerd. Indien er geen kamergeno(o)t(e) wordt gevonden, wordt de toeslag eenpersoonskamer niet gecrediteerd.
Inclusief
vervoer per comfortabele touringcar, logies met ontbijt, 3 lunches, 2 diners, reisleiding, lokale gids(en), gebruik audiosysteem, entrees, fooien, donatie stichting Giving Back to Nature à € 5,- p.p.
Exclusief
overige maaltijden, drankjes, verzekeringen, verplichte bijdrage SGR à € 5,- p.p., verplichte bijdrage Calamiteitenfonds à € 2,50 en boekingskosten à € 27,50 per boeking
Aantal deelnemers
minimum: 12 / maximum: 25
