Roaring Twenties Berlin

dag 1, di 20-04

Treinreis van Amsterdam naar Berlijn. We nemen onze intrek in ons hotel nabij de Hackescher Markt en maken een oriënterende stadswandeling in de omgeving. In de jaren twintig was dit de meer volkse kant van de Duitse hoofdstad voor theater, variété en literatuur. Het beruchte Scheunenviertel is een verwijzing naar de ‘barakken’, de krotten die hier de hoofdmoot van de woningen vormden. Moeilijk voor te stellen als je de kunstgaleries en trendy koffie- en lunchtentjes ziet, maar het was hier honderd jaar geleden simpelweg een zaak van overleven, met allerlei handeltjes, legaal en illegaal. Die schimmige kant van het leven is treffend vereeuwigd in Berlin Alexanderplatz, de roman van Alfred Döblin. Het boek is inmiddels driemaal verfilmd, onder anderen door Rainer Werner Fassbinder. We halen hier het verhaal aan van hoofdpersoon Franz Biberkopf om in de sfeer van de jaren twintig terecht te komen. Ook is er aandacht voor de recente tv-serie ‘Babylon Berlin’, die in de stad en daarbuiten de hernieuwde aandacht voor de twintiger jaren heeft aangewakkerd. We dineren gezamenlijk vlak bij het hotel.

dag 2, wo 21-04

We staan in de Oranienburgerstrasse stil bij de Neue Synagoge, tot aan de Tweede Wereldoorlog en nu opnieuw het hart van de Joodse gemeenschap in Berlijn. De bouw begon in 1859, zeven jaar later werd ze ingewijd. Na de verwoesting door de nazi’s is ze sinds 1995 in oude glorie hersteld. De betekenis van de Joodse gemeenschap voor het Berlijn van de jaren twintig komt hier ter sprake. We maken twee verschillende wandelingen rondom de Neue Synagoge en bezoeken kort het iconische gebouw zelf. We bekijken de plek waar vóór de oorlog verschillende variététheaters stonden en waar nu nog het befaamde Admiralspalast en het Friedrichstadt-Palast staan – waar grote shows spelen – en het intiemere Berliner Ensemble, opgericht door Bertolt Brecht en zijn vrouw voor de opvoering van zijn maatschappijkritische theaterstukken. Na de gezamenlijke lunch zien we in de Berlinische Galerie een aantal hoogtepunten van moderne kunst uit die tijd. Clärchens Ballhaus aan de Auguststrasse is de oudste dansgelegenheid van Berlijn, in 1913 begonnen en na de Eerste Wereldoorlog bekend vanwege het Witwenball (weduwenbal). Nog steeds is dit een populaire plek om te gaan dansen. Marion Kiesow, schrijfster van een boek over Clärchens, schetst voorafgaand aan en tijdens het gezamenlijk diner dat we hier hebben, de boeiende achtergrond van dit etablissement. Hoewel deze wijk is veranderd in een gewilde plek om te wonen en werken, blijven er genoeg markante gebouwen en plekken over, zoals de Markthalle in de Ackerstrasse, waar nu de luxe REWE-supermarkt is gevestigd, en Stadtbad Mitte in de Gartenstrasse. Het zwembad met z’n bijzondere architectuur – transparant en licht door de glazen wanden en dak – is nog altijd in gebruik.

dag 3, do 22-04

’s Ochtends gaan we met de S-Bahn naar het hart van voormalig West-Berlijn, waar nog altijd de sfeer te proeven is van het uitgaansleven in de jaren twintig. Op de Wittenbergplatz is het KaDeWe, het Kaufhaus des Westen, al een eeuw dé trekpleister. Een warenhuis in het luxe segment, vergelijkbaar met Selfridges en Harrods in Londen, Au Printemps in Parijs, en de Bijenkorf in Nederland. In het gebied van de iconische Gedächtniskirche en Bahnhof Zoo verschenen in de jaren twintig met de opmars van de geluidsfilm de filmpaleizen van de UFA, het toonaangevende Duitse filmproductiebedrijf. De hele Kurfürstendamm was het uitgaanscentrum voor het ‘betere’ publiek, maar ook voor de avant-garde. Nergens anders in Berlijn waren zoveel cabarets en etablissementen voor de gay en lesbische scene te vinden. Met gids Arne Krasting, schrijver van verschillende boeken over Berlijn, wandelen we langs locaties die in de jaren twintig populair waren bij de midden- en hogere klassen in de stad en bij de intellectuelen. Van de middag tot in de vroege uurtjes van de volgende morgen kon er gedanst worden; eerst in de hotels, daarna in de balzalen en de grote danspaleizen, tot slot in kleine kelderclubs. Enkele gebouwen hebben nog dezelfde functie, zoals Theater Delphi am Zoo en het Renaissance Theater, andere hebben plaatsgemaakt voor winkels, hotels of restaurants. We horen bijvoorbeeld over het succes van Josephine Baker, Anita Berber en de grote Deense stommefilmactrice Asta Nielsen, en zien het appartement waar zij verbleef. We krijgen een beeld van de rol die Joodse theaterfamilies als Kempinski hier in het uitgaansleven speelden. We hebben een vroeg gezamenlijk diner in een typisch Duits restaurant.
Het avondprogramma wordt, afhankelijk van de programmering, ingevuld met een toneelvoorstelling in het Berliner Ensemble of Theater im Delphi, een revue in het Admiralspalast of Friedrichstadtpalast, of een stomme film met orkest in Theater Babylon.

dag 4, vr 23-04

De ochtend staat vooral in het teken van de enorme volkshuisvestingsproblematiek en de nieuwe architectuur die de woningbouw in Berlijn van de late jaren twintig typeren. De woningnood in de snel groeiende stad was hoog. Onder leiding van stadsbouwmeester Martin Wagner kregen modernistische en avant-gardistische architecten als Bruno Taut, Walter Gropius en Ludwig Mies van der Rohe de ruimte om voor die tijd moderne woongemeenschappen te creëren. Prenzlauer Berg was tijdens de Weimarrepubliek een van de meest dichtbevolkte woondistricten ter wereld. In de huurkazernes met donkere binnenplaatsen, hofjes en steegjes woonden zo’n 350.000 mensen, dicht op elkaar gepakt in veel te kleine woningen.
Weissensee werd in de jaren twintig aangeduid als Klein Hollywood, omdat nogal wat productiefirma’s uitweken naar dit ruim opgezette stadsdeel, nog niet zo volgebouwd en duur als de wijken rond het centrum. De touringcar brengt ons eerst naar Wohnstadt Carl Legien. De ruime appartementen, uitkijkend op zes grote groene hoven, zijn een toonbeeld van moderniteit met een voor die tijd zeer moderne inrichting, en met een opvallend gebruik van kleuren in de traditie van het Nieuwe Bouwen. Het nabijgelegen Theater im Delphi was een van de laatste grote bioscopen uit de tijd van de stomme film. Dankzij de serie ‘Babylon Berlin’ is het theater aan de vergetelheid ontrukt. In de wijk Wedding bevindt zich de Siedlung Schillerpark, van de hand van Bruno Taut, een mooie lommerrijke wijk aan de noordkant van het gelijknamige park. Nog steeds is dit een zeer gewilde en, mede door de inzet van bewoners, mooi geconserveerde woonwijk. Opvallend zijn de fraaie balkons, loggia’s en uitspringende appartementen. In het metselwerk en het kleurgebruik is goed te zien dat de Amsterdamse School en het werk van Jacobus Johannes Pieter Oud een belangrijke inspiratiebron voor Taut vormden.
Langs Onkel Tom Siedlung, een ander fraai voorbeeld van volkshuisvesting uit de twintiger jaren, rijden we naar de idyllisch gelegen Max Liebermann Villa aan de Wannsee. Liebermann introduceerde eind negentiende eeuw het impressionisme in Duitsland. In de jaren twintig was hij een gearriveerde en invloedrijke kunstenaar, die voorzitter van de Rijksacademie werd. Toen Hitler aan de macht kwam, trok de Joodse Liebermann zich terug. Na zijn dood in 1935 dwongen de nationaalsocialisten zijn vrouw de villa te verkopen. Ze werd gedeporteerd en vermoord. Na de Wende werd de vervallen villa in zijn oude luister hersteld met de prachtige tuin en het beroemde ‘berkenlaantje’. We krijgen er een rondleiding.
Op de terugweg bezoeken we de Hufeisensiedlung, Berlin-Britz, een van de paradepaardjes van de volkshuisvesting door Bruno Taut. Hier is niet alleen het ontwerp van de woningen voor die tijd bijzonder, maar ook het totaalontwerp en de stedenbouwkundige inpassing, in de vorm van een hoefijzer rond een groot groen plantsoen met een waterpartij, en met de nodige voorzieningen aan de straatkant. De bus zet ons af bij een van die ruimten, waar een informatiecentrum is gevestigd en waar we een woning kunnen bezichtigen. We keren terug naar het hotel om ons even op te frissen voor het gezamenlijke diner vlak bij het hotel.

dag 5, za 24-04

De ochtend staat in het teken van de moderne kunst in de jaren twintig en dertig, waarin de dynamiek van de grote stad met een levendig, soms hectisch straatbeeld vaak als decor aanwezig is. We keren hiervoor terug naar Berlin Alexanderplatz. Geen andere plek ademde meer het vooruitgangsoptimisme, nadat de wonden van de Eerste Wereldoorlog waren gelikt. Hier werd gebouwd aan het Berlijn van de twintigste eeuw, zowel onder als boven de grond. Als knooppunt van S- en U-Bahnlijnen, tram- en autoverbindingen werd dit het epicentrum van de opkomende consumenteneconomie.
Architect Peter Behrens ontwierp twee prominente gebouwen, het Alexanderhaus en het Berolinahaus, die hoofdzakelijk als warenhuis fungeerden. In het eerste vestigde zich Kaufhaus Jonass & Co. Dat was eind twintiger jaren het eerste warenhuis waar klanten op krediet konden kopen met een speciaal pasje – voorloper van de klantenpas. C&A vestigde zicht in het Berolinahaus en zit daar nog altijd. Het metrostation, ontworpen door de Zweedse architect Alfred Grenander, heeft de tand des tijds wonderbaarlijk goed doorstaan. Opvallend zijn de ruime opzet, met waar mogelijk open verbindingen, en de mintgroene geglazuurde tegels. Met U-Bahnlijn 8, aangelegd in de jaren twintig als nieuwste lijn om het noorden van de stad met het centrum en het zuiden te verbinden, rijden we langs de stations waarmee Grenander zijn visitekaartje heeft afgegeven.
Na de Eerste Wereldoorlog waren veel kunstenaars gegrepen door het revolutionaire virus. Men wilde gratis kunstonderwijs geven aan het volk en sloot zich aan bij de Novembergruppe, die revolutionaire kunst maakte. Geïnspireerd door het dadaïsme leverde dat vooruitstrevende kunst op. Geleidelijk aan raakten de kunstenaars echter teleurgesteld. De republiek bleek minder vooruitstrevend dan ze verwachtten. Ze wendden zich verbitterd tot een afstandelijke manier van beschouwen: de nieuwe zakelijkheid. Otto Dix liet het Berlijnse nachtleven zien, Heinrich Zille schilderde de Berlijnse typen, en Jeanne Mammen legde de rol van de vrouw vast. Dat wilde niet zeggen dat ze elke vorm van engagement verloren. George Grosz bespotte de rijken, en John Hartfield waarschuwde in zijn collages voor het opkomende nazisme. Het was een periode waarin de kunst verstrengeld was met de samenleving. In de Berlinische Galerie zagen we al een aantal hoogtepunten van moderne kunst uit die tijd.
We nemen de metro naar Potzdamer Platz, een ander bekend plein, dat als draaischijf van het stadsleven fungeert. In de twintiger jaren gold dit als het Piccadilly Circus van Berlijn. Het was het eerste verkeersplein in Europa met een stoplicht; daarvóór regelde een agent met brede witte manchetten midden op het plein het verkeer vanuit een stalen torentje. Als een reliek uit lang vervlogen tijden staat dit er nog steeds, net als een stuk van de Muur die hier Oost en West scheidde. Er is wel wat verbeelding voor nodig om te begrijpen hoe deze plek in de jaren twintig een van de drukste uitgaansgebieden van de stad was. We krijgen een rondleiding in de Deutsche Kinemathek, met filmstad Berlijn als thema.
Het avondprogramma wordt, afhankelijk van de programmering, ingevuld met een toneelvoorstelling in het Berliner Ensemble of Theater im Delphi, een revue in het Admiralspalast of Friedrichstadtpalast, of een stomme film met orkest in Theater Babylon.

dag 6, zo 25-04

De ochtend is ter vrije besteding. U kunt wellicht de Alte of de Neue Nationalgalerie bezoeken of een van de andere musea op Museumsinsel, het nabijgelegen Humboldt Forum, of genieten van een wandeling door het nog altijd bruisende Berlijn. In de middag brengt de rechtstreekse trein ons terug naar Nederland.