Oud-Rusland • Wolga-cruise en Gouden Ring

De Reis

A RUS3433

Tijdens deze rondreis over water en land maakt u kennis met het oude, prerevolutionaire Rusland. We beginnen onze reis in Sint-Petersburg met een bezoek aan enkele minder bekende musea, die een goed beeld geven van de Russische kunst en literatuur uit de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Enerzijds is deze stevig verankerd in de oude tradities, anderzijds haakt zij aan bij West-Europese ontwikkelingen. We zien schitterend werk van onder anderen de negentiende-eeuwse schilder Levitan, die door zijn vriend Tsjechov in enkele beroemde verhalen geportretteerd werd.
We varen van Sint-Petersburg naar Moskou via het Onega-meer, de deels gekanaliseerde Sjeksna-rivier en de Wolga langs oude stadjes en kloosters. De beroemde steden van de Gouden Ring liggen als verstilde parels in het zacht glooiende landschap. Ze kwamen tot bloei toen de macht van Kiev afbrokkelde in de tweede helft van de twaalfde eeuw. Tot de invallen van de Tataars-Mongoolse horden in de daaropvolgende eeuw floreerden ze als hoofdsteden van zelfstandige vorstendommen. De vorming van het Groot-Russische rijk bracht zowel nieuwe perioden van welvaart als troebelen. De rijke geschiedenis is bewaard in kremlins, kloosters en kerken. We zien uivormige, glanzende koepels, muurschilderingen als stripverhalen van de nok tot de vloer en bijzondere en ontroerende iconen van de grootste iconen-schilders van Rusland.

Het rijke en woelige Russische verleden dat zich afspeelde langs de bovenloop van de Wolga en in het gebied rondom Moskou was een geliefd thema in latere culturele en literaire uitingen. Poesjkin schreef in 1831 bijvoorbeeld het beroemde drama Boris Godoenov waaruit een opwindend en dramatisch beeld rijst over hoe het eraan toe ging in het Oude Rusland. We zullen enkele fragmenten lezen bij het grafmonument van Boris Godoenov in het beroemdste klooster van Rusland, het Drievuldigheids-klooster in Sergiev Posad. We lezen nog op andere toepasselijke plaatsen fragmenten uit het werk van enkele grote schrijvers uit de Russische literatuurgeschiedenis. Zowel de grote Russische negentiende-eeuwse schrijvers - Poesjkin, Dostojevski, Tsjechov - als de modernere twintigste-eeuwse - Gorki, Paustovski - lieten zich inspireren door het oude Rusland, de kloosters, het mooie rivierlandschap, de bossen, de meren, de tijd der troebelen en de strijd van de Russische tsaren om de macht. Door fragmenten van deze Russische literatuur op locatie te lezen verplaatsen we ons in hoe het was om in het oude Rusland te leven en wordt ook de overgang naar het moderne leven tastbaar.

Gedurende de hele reis zijn er ook lokale, Engelstalige gidsen bij de groep. Tijdens onze bezoeken worden de rondleidingen soms gegeven door aanvullende, verplichte gidsen.

Nota bene

Labrys Reizen organiseert deze reis in samenwerking met HOVO Amsterdam. HOVO is gespecialiseerd in hoger onderwijs voor ouderen en staat garant voor de inhoudelijke expertise van de reisleiding. Het programma van de reis sluit naadloos aan bij de cursus ‘Langs de Wolga met Russische schrijvers en kunstenaars‘. Deelname aan de cursus is niet noodzakelijk voor deelname aan de reis.

Programma

Tijdens de cruise leggen we regelmatig aan in havens om de verschillende steden te bekijken. De excursies tijdens onze cruise duren steeds een dagdeel, behalve in Sint-Petersburg en Moskou, waar we de hele dag van boord gaan. Op die dagen is de lunch niet inbegrepen.
Judith Janssen zal enkele keren een lezing houden van circa 1,5 uur ter verdere verdieping. U kunt ook deelnemen aan het programma (films, lezingen, workshops) dat door het cruiseschip zelf aangeboden wordt.

Oud Rusland reisroute 2019

dag 1, do 29-08

‘s Ochtends vertrekt onze directe lijnvlucht van Amsterdam naar Sint-Petersburg. Aansluitend transfer naar de rivierhaven om aan boord te gaan van het cruiseschip MS Nizhny Novgorod.

dag 2, vr 30-08

Na het ontbijt gaan we van boord. Het Russisch Museum, gevestigd in het oude Mikhailovski-paleis, is fantastisch en brengt ons direct in de juiste sfeer. Het is na de Hermitage 's lands beroemdste kunstmuseum en heeft een schitterende verzameling Russische meesters uit de negentiende en de twintigste eeuw. We kunnen er genieten van Repin, Levitan, Vroebel, Vereschjagin, Somov, Kandinski, Malevitsj, Tatlin en anderen. Hier komen we de Peredvizhniki voor het eerst tegen. De schilder Repin was bevriend met de schrijver Tolstoj en maakte een schitterend portret van hem. En Levitan was bevriend met Tsjechov. De vriendschap kwam echter flink onder druk te staan toen hij zich herkende in een eigenaardig personage in een van de korte verhalen van Tsjechov. We lezen enkele toepasselijke fragmenten in het museum. Er kan op eigen gelegenheid geluncht worden in het café van het museum. ‘s Middags wandelen we naar de nabijgelegen kleurrijke Kerk van de Verlosser op het Bloed. Ze is in oud-Russische stijl gebouwd en contrasteert met de classicistische bouwstijl die we veel in de stad zien. De kerk is vanbinnen versierd met schitterend mozaïekwerk van de hand van de negentiende-eeuwse kunstenaars Vaznetsov en Nesterov, die we weer zullen tegenkomen aan het eind van deze reis. Naast de kerk is een gezellig marktje waar u bijzondere Russische souvenirs kunt kopen.

dag 3, za 31-08

’s Ochtends maken we een rondvaart over de Neva, zodat u een beeld krijgt van de bijzondere stadsplanning. Daarna keren we terug naar ons schip, dat vroeg op de middag uitvaart.

dag 4, zo 01-09

We komen aan in Mandrogi, een dorpje aan de rivier. We zien er enkele fraaie voorbeelden van traditionele houtbouw. Desgewenst maakt u een wandeling door de omringende bossen. Er zijn souvenirs te koop en er worden oude ambachten gedemonstreerd.

dag 5, ma 02-09

We varen naar het eiland Kizji midden in het Onega-meer. In het openluchtmuseum zijn voorbeelden van Karelische en Noord-Russische houten kerkjes samengebracht. Al sinds de elfde eeuw was het eiland een religieus centrum voor de dorpen en boerenhoven rond het meer. Het huidige kerkcomplex dateert uit de achttiende eeuw en staat op de Werelderfgoedlijst.

dag 6, di 03-09

We komen bij het stadje Rybinsk aan de deels gekanaliseerde Sjeksna-rivier, die de Wolga met Sint-Petersburg en de Finse Golf verbindt. Nabij Goritsy ligt het klooster van Sint-Cyrillus van het Witte Meer. Het werd in de veertiende eeuw gesticht en moest aanvankelijk de vorsten van Moskou beschermen tegen het toen nog zelfstandige Novgorod. Het museum bezit een fraaie collectie iconen. Aansluitend gaan we naar het Wederopstandingsklooster. De prinses die het stichtte en er ook haar intrek nam koos de locatie vanwege de nabijheid van het Sint-Cyrillus-klooster.

dag 7, wo 04-09

Jaroslavl is een van de mooiste steden aan de Wolga. Het werd in de elfde eeuw gesticht door prins Jaroslav de Wijze. Het versterkte Verlossersklooster vormt het hart van de stad. We maken een stadsrondrit en bezichtigen de fantastische kruiskoepelkerk van de profeet Elia, met haar kleurrijke interieur, en de kerk van de heilige Nicolaas de Wonderverrichter. De Transfiguratie-kathedraal is de oudst bewaarde kerk van de stad. Het interieur is bedekt met fresco’s met veel details van de zestiende-eeuwse steden en het omringende landschap. De iconen en wandschilderingen in de Epiphaniekerk vallen op door hun individuele, door het Westen beïnvloede karakteristieken. We verdiepen ons verder in de School van Jaroslavl in het Iconenmuseum in het voormalige Metropolietenpaleis. Indien de tijd het toelaat, wandelen we even over de sfeervolle lokale boerenmarkt.

dag 8, do 05-09

Het zicht op het kremlin en de kerken van Oeglitsj vanaf de Wolga is bijzonder fraai. Dit rustige plaatsje was in de middeleeuwen een tijdlang de hoofdstad van een gelijknamig vorstendom en daarna nog lang een welvarende handelsplaats. We bekijken het kremlin met het oude vorstenpaleis en de Demetriuskathedraal, gesticht na de dood van Tsarevitsj Dimitri, de jongste zoon van Ivan de Verschrikkelijke. Poesjkins verwerkte diens sterven in een drama, waarop Moessorgski zijn beroemde opera Boris Godoenov baseerde.

dag 9 en 10, vr 06 en za 07-09

In Moskou bezichtigen we enkele monumenten en musea die aansluiten bij ons reisthema. Het Kremlin staat als een onaantast- bare vesting, maar herbergt binnen zijn muren naast oude, volledig beschilderde kerken, ook een streng congrespaleis uit de Sovjetperiode. In de Oruzheynaja Palata zien we de schatten van de tsaren. De afdeling met oud-Russische kunst van de beroemde Tretjakov-galerie heeft meesterlijke iconen, waaronder de Moeder Gods van Vladimir. Maar ook de modernere kunst, met werk van Ilja Repin en de Peredvizhniki, is ons bezoek meer dan waard. De sprookjesachtige façade van dit gebouw werd ontworpen door Viktor Vasnetsov. Hij haalde zijn inspiratie uit de geschiedenis en sprookjes van Rusland. In zijn huismuseum hangt nog een authentieke sfeer.

dag 11, zo 08-09

We verlaten het cruiseschip en rijden naar de stad Vladimir. Hier bekijken we de fraaie reliëfs aan de buitenkant van de Demetriuskerk. De Ontslapeniskathedraal is een van de mooiste voorbeelden van middeleeuwse Russische bouwkunst en voorzien van muurschilderingen van onder anderen Andrej Roebljov. Ook het fraai aan de Nerl gelegen kerkje van Bogoljoebovo staat op het programma. Vervolgens rijden we door naar Soezdal, onze volgende overnachtingsplaats. Hier bezichtigen we het kremlin, de kathedraal en het museum voor oud-Russische iconen met de gouden deuren. Tevens zien we het klooster van Sint-Euthymius.

dag 12, ma 09-09

We vertrekken richting het stadje Joerjev-Polski, dat even oud is als Moskou. We komen voor het kremlin en het robuuste klooster van de Aartsengel Michaël, maar bovenal voor de Sint-Joriskathedraal. De witte kalksteen is van buiten ‘bekleed’ met ornamenten en reliëfs. Daarna rijden we naar Pereslavl-Zalesski. Hier bezichtigen we de Transfiguratiekathedraal en het ooit machtige Bergklooster, dat hoog boven de stad uittorent. De hoge, vergulde iconostase in de Ontslapeniskathedraal is een van de belangrijkste uit de Russische barok. We overnachten tweemaal in Pereslavl.

dag 13, di 10-09

Op weg naar Rostov Veliki zien we al van verre het gladde Nero-meer liggen met daarboven de koepels van het fraaie, zeer fotogenieke kremlin. Achter de dikke, witgepleisterde muren huisde vroeger de metropoliet. Het complex bevat meerdere paleizen en kerken en uiteraard de ambtszetel van de metropoliet. De klokken van de stad waren befaamd tot ver over de landsgrenzen, maar of we ze zullen horen is de vraag. Terug in Pereslavl is de rest van de middag ter vrije besteding.

dag 14, wo 11-09

We beginnen de dag met een bezoek aan het landgoed Abramtsevo, ooit eigendom van de schrijver Aksakov. Hij schreef ontroerende memoires over zijn jeugd. Hij ontving hier vele gasten, waaronder Tsjechov en zijn goede vriend, de schilder Levitan. Het landgoed kwam in 1870 in handen van de rijke kunstverzamelaar Mamontov, die er een kunstenaarskolonie stichtte. Abramtsevo is vooral beroemd omdat vooraanstaande leden van de Peredvizhniki, waaronder Repin en Levitan, en van de Mir Iskusstva-groep, met schilders als Nesterov, er woonden en werkten. Er wordt gezegd dat het landgoed model heeft gestaan voor De Kersentuin van Tsjechov. Vervolgens rijden we naar Sergiev Posad, onze laatste overnachtingsplaats. Hier bezichtigen we het Drievuldigheidsklooster van de Heilige Sergius met zijn vele kerken en musea. Het werd na het eind van de Tweede Wereldoorlog de zetel van de Russische patriarch en bleef dit tot 1988. Nog steeds is het een van de grootste en belangrijkste kloosters van het land. Voor de gelijknamige kathedraal schilderde Andrej Roebljov zijn beroemdste icoon, de Heilige Drievuldigheid, dat we reeds konden bewonderen in de Tretjakov-galerie.

dag 15, do 12-09

We rijden terug naar Moskou, vanwaar in de namiddag onze directe lijnvlucht naar Amsterdam vertrekt.

Vervoer en verblijf

Vervoer naar de bestemming

We maken gebruik van comfortabele lijnvluchten van Amsterdam naar Sint-Petersburg heen en van Moskou naar Amsterdam per KLM. De vluchttijden zijn:
29-08-2019: Amsterdam - Sint-Petersburg, 09.20 - 13.05 uur
12-09-2019: Moskou - Amsterdam, 17.00 - 19.30 uur
Voor elke deelnemer is ruimbagage à 23 kilo inbegrepen, gebaseerd op het Flying Blue-tarief.
NB 1 Genoemde tijden zijn plaatselijke tijden. In dit deel van Rusland is het één uur later dan in Nederland.
NB 2 Zie www.anvr.nl/vervoersvoorwaarden voor de vervoers- en bagagevoorwaarden van de betreffende vliegmaatschappij.

KLM-ruimbagage

Deze reis is gebaseerd op directe lijnvluchten per KLM. Voor het meenemen van ruimbagage rekent KLM op dit traject kosten. Voor Flying Blue-deelnemers geldt een gereduceerd tarief. Dit gereduceerde tarief is opgenomen in de reissom. Er zijn geen kosten verbonden aan het aanmelden voor het Flying Blue-programma via www.klm.nl.
Reizigers die zich niet wensen aan te melden voor het Flying Blue-programma, dienen voor 1 stuk ruimbagage tot 23 kilo € 20,- extra kosten te betalen per retourreis. Deelnemers ontvangen nadere informatie.
NB Voor Platinum-, Silver- of Goldkaarten van Flying Blue gelden afwijkende voorwaarden.

Verlenging in Moskou of Sint-Petersburg

Mocht u voorafgaand aan de reis of na afloop een verlenging in Moskou of Sint-Petersburg wensen, dan is dit uiteraard mogelijk. Neemt u gerust contact met ons op over de mogelijkheden.

Vervoer ter plaatse

We maken gebruik van een moderne, comfortabele touringcar voorzien van airconditioning voor de rondreis van dag 11 t/m 15 en de excursies vanaf het schip, waar nodig.

Accommodatie

Tijdens de riviercruise verblijven we op de gerenoveerde MS Nizhny Novgorod. Dit viersterrenschip is van alle gemakken voorzien, met een bar, een restaurant en een leeszaal op het Middle Deck; een restaurant en een panoramabar op het Boat Deck; en een solarium, spa, bioscoop en conferentiezaal op het Sun Deck. Verder vindt u er een schoonheidssalon, een souvenirwinkeltje, een bibliotheek, een wasserette en een fitnessruimte.
In de steden van de Gouden Ring logeren we in de ons inziens beste hotels ter plaatse, met drie of vier sterren.

Riviercruiseschepen zijn kleiner dan zeeschepen en hebben dus ook minder cabines. Ons schip heeft 129 cabines verdeeld over vier verdiepingen en zal dus niet geheel door onze groep worden bezet.
De cabines zijn klein en eenvoudig, maar keurig, met gescheiden bedden. Alle kamers/cabines beschikken over een groot panoramaraam en zijn uiteraard voorzien van douche/bad en toilet.

De reissom is gebaseerd op een standaardhut op het Middle Deck van het schip. Tegen een toeslag zijn ook andere hutten beschikbaar:
* Deluxe hut Main Deck: € 290,- per hut bij tweepersoonsgebruik
* Deluxe hut Boat Deck: € 660,- per hut bij tweepersoonsgebruik

Er zijn slechts twee single-cabines voor onze groep beschikbaar. Wanneer deze volzet zijn krijgt u een tweepersoonscabine voor eenpersoonsgebruik. De meerprijs is in dat geval als volgt:
* Standaardhut Middle Deck: € 935,- per hut bij alleengebruik (bovenop de eenpersoonskamertoeslag)
* Deluxe hut Main Deck: € 1370,- per hut bij alleengebruik (bovenop de eenpersoonskamertoeslag)
* Deluxe hut Boat Deck: € 1710,- per hut bij alleengebruik (bovenop de eenpersoonskamertoeslag)

Het schip beschikt over enkele suites met een groot tweepersoonsbed. Een upgrade is op aanvraag mogelijk onder voorbehoud van beschikbaarheid.

Voor meer informatie over de afmetingen en indeling van de cabines klik hier.

Maaltijden

Tijdens de cruise nuttigen we de meeste maaltijden aan boord. Enkele lunches vinden onderweg plaats. Op de eerste of de laatste avond op het cruiseschip wordt er een galadiner aangeboden. Dit is niet erg formeel, maar een beetje feestelijke kleding is wel gewenst.
Tijdens onze rondreis door de Gouden Ring dineren we in de hotels. De lunches zijn op deze dagen exclusief.
Het grote Rusland kent vele volkeren, elk met zijn eigen tradities en karakteristieke gerechten. De Russische keuken is bovendien beïnvloed door vele Europese keukens, waaronder de Franse, de Duitse en de Zweedse. Ook de Russisch-orthodoxe Kerk heeft veel invloed gehad. Ze verbood het gebruik van ingrediënten als melk en vlees. Veel gerechten bestaan daarom voornamelijk uit groenten, vis en paddenstoelen.
Alle maaltijden worden aangeboden in de vorm van een buffet of een vooraf bepaald menu.
Kraanwater moet u niet drinken. Mineraalwater is overal verkrijgbaar.

Praktisch

Audiosysteem

Tijdens de reis wordt gebruikgemaakt van een audiosysteem. De reisleidster of gids spreekt rechtstreeks in een microfoontje en u hoort haar of hem door uw headset. Zo kunt u de uitleg overal goed verstaan.

Zwaarte van de reis

Onze reizen zijn met zorg samengesteld en kennen een aangenaam tempo. Dit betekent dat het programma goed gevuld is, maar dat er veel tijd wordt ingeruimd voor alle onderdelen. Het is belangrijk dat u over een goede conditie beschikt en goed ter been bent. Zo niet, dan bemoeilijkt dit een soepel verloop van de reis, wat zowel voor u als voor uw medereizigers vervelend is. De cruise is erg comfortabel, maar voor de bezoeken moet u beslist goed ter been zijn. U moet soms een eindje lopen naar de bus of het stadscentrum. Geschikt schoeisel is vereist, omdat veel bezienswaardigheden te voet worden bereikt en bekeken. Uiteraard is het mogelijk af en toe een programmaonderdeel over te slaan en rust te nemen, indien u daar behoefte aan heeft. Indien u eraan twijfelt of deze reis voor u geschikt is, kunt u gerust telefonisch contact met Labrys Reizen opnemen. We zullen dan samen de mogelijkheid van uw deelname bespreken met het oog op uw lichamelijke conditie en de specifieke zwaarte van de reis.

Kledingvoorschriften

Bij het betreden van een Russisch-orthodoxe kerk is decente kleding gewenst, dus geen blote armen of benen. Vrouwen dienen hun hoofd enigszins te bedekken.

Gezondheid

Er zijn geen vaccinaties verplicht voor reizigers uit West-Europa, maar een vaccinatie tegen DTP en hepatitis A is aan te raden.
Raadpleeg ook uw huisarts of de GGD even over deze zaken; wij houden ons uitdrukkelijk niet verantwoordelijk voor de juiste ziektepreventie.

Weer

De eerste helft van september is een geschikte periode voor een culturele reis naar dit deel van Rusland. Het is in de regel aangenaam, maar niet te warm. We mogen rekenen op een gemiddelde maximumtemperatuur van 16 ˚C. In de avond kan het afkoelen, zeker op het water. Er kan een bui vallen (bron: www.klimaatinfo.nl). Er zijn behoorlijke afwijkingen mogelijk van deze statistische waarden.

Grensdocumenten

Voor Rusland is een visum nodig. Uw paspoort dient tenminste tot zes maanden na terugkomst geldig te zijn, dus t/m 12 maart 2020, met minstens twee lege bladzijden naast elkaar.
NB Het aanschaffen/vernieuwen van een paspoort duurt minimaal vijf werkdagen.

Visum

Voor reizen naar Rusland is een visum vereist (onder voorbehoud van wijzigingen € 65,- p.p. plus eventuele bemiddelings- en verzendkosten). Labrys Reizen assisteert u desgewenst bij uw aanvraag. U ontvangt in dat geval na verstrekking van het visum een aanvullende factuur. Deelnemers ontvangen nadere informatie.
NB Voor deze bestemming dient een groepsuitnodiging voor het visum te worden verzorgd. Dit houdt in dat de door u aan te leveren persoonsgegevens ook door uw medereizigers ingezien kunnen worden. Bij boeking gaat u hiermee akkoord. Voor nadere informatie hierover kunt u contact met ons opnemen.

Geld

De Russische munteenheid is de Russische Roebel (RUB). Euro’s omwisselen in Rusland kunt u het beste in hotels of een wisselkantoor doen. Er zijn pinautomaten, maar het komt voor dat deze buiten gebruik zijn.
Bij grotere hotels, restaurants en sommige winkels wordt een creditcard ook geaccepteerd. Op het cruiseschip is geen pinautomaat of wisselkantoor, maar daar kunt u met contante euro’s, dollars en roebels betalen. Ook de bekende creditkaarten worden geaccepteerd.
Om u beter te beschermen tegen fraude in het buitenland zijn door de meeste Nederlandse banken de betaalpassen automatisch geblokkeerd voor pinnen buiten eurolanden. Neemt u tijdig met uw bank contact op om te controleren of u met uw pas geld kunt opnemen in Rusland. Eventueel moet u bij uw bank het profiel van uw betaalpas omzetten naar wereldwijd betalen.

Entrees

De entreeprijzen en gidskosten conform het programma zijn bij de reissom inbegrepen.

CO2-compensatie

Labrys Reizen compenseert de CO2-uitstoot van de reis via de South Pole Group. Meer informatie over de South Pole Group vindt u hier.

Inschrijving

U kunt zich voor deze reis aanmelden door het inschrijfformulier op onze website of op de pagina’s 109-110 van de brochure Exclusieve groepsreizen geheel in te vullen en te zenden naar Labrys Reizen. Desgewenst kunt u bij Labrys Reizen een papieren inschrijfformulier opvragen. Op het inschrijfformulier kunt u aangeven welke verzekeringen u wilt afsluiten en welke speciale wensen u eventueel heeft, zoals een eenpersoonskamer of een bepaald dieet. Op het inschrijfformulier dient u uw persoonsgegevens in te vullen conform uw paspoort of identiteitskaart. Deze gegevens worden onder andere gebruikt voor de vliegtickets. Indien de gegevens niet exact overeenstemmen met de gegevens in uw paspoort of identiteitskaart, moet u rekenen met (hoge) extra kosten op de luchthaven. Deze kosten zijn voor uw eigen rekening.
Na inschrijving ontvangt u van Labrys Reizen een boekingsbevestiging en een factuur, waarop de betalingstermijnen staan gespecificeerd. U ontvangt van ons bericht zodra het minimumaantal deelnemers is bereikt en de reis doorgaat. Indien een reis vanwege een te gering aantal deelnemers geen doorgang kan vinden, berichten we u dat uiterlijk zes weken vóór vertrek. Circa vier weken vóór vertrek ontvangt u de reisbescheiden, waaronder een deelnemerslijst, een hotellijst en praktische informatie. Indien u de reisbescheiden twintig dagen vóór vertrek nog niet heeft ontvangen, neem dan contact met ons op.

Reisleiding

drs. Judith Janssen

drs. Judith Janssen

Studeerde Slavische taal- en letterkunde in Utrecht, Amsterdam en Moskou. Woonde een jaar in Moskou en heeft met veel succes diverse reisgezelschappen geleid naar Rusland, Oekraïne, Armenië en Georgië. Verzorgt voor HOVO lezingen en cursussen over Russische literatuur.

Samenwerking

HOVO

HOVO

Hoger Onderwijs voor Ouderen (HOVO) is het hoger onderwijs dat specifiek is gericht op de educatie van senioren, met cursussen over kunst, cultuur, filosofie, geschiedenis, psychologie, exacte vakken en meer. Zie de website van HOVO Nederland voor meer informatie.