Het Bourgondische rijk * tussen middeleeuwen en moderniteit

De Reis

A FRA1112

In 1363 benoemde de Franse koning zijn jongste zoon Filips van Valois, bijgenaamd de Stoute, tot hertog van Bourgondië. Al snel breidde hij zijn gebieden uit en vielen ook de Zuidelijke Nederlanden onder zijn bewind. Filips de Goede, Karel's kleinzoon, verplaatste de hoofdstad naar Brussel in de economisch welvarende Lage Landen, maar de residentie Dijon bleef een belangrijke thuishaven en stralend kunstcentrum. Een laatste rustplaats vond de hertogelijke familie ook in Bourgondië, in de kartuizerkloosters van Champmol en Brou.
Het huis van Valois onderhield een luisterrijke hofhouding. Kunst en cultuur dienden als zichtbare uiting van rijkdom en macht en belangrijke schrijvers, beeldhouwers en schilders, zoals de gebroeders Van Eyck, kregen talrijke opdrachten. Dagenlange, spectaculaire banketten en feesten dienden als decor voor diplomatieke onderhandelingen, het smeden van allianties en het arrangeren van huwelijken. 
Vanuit hun stadspaleizen in de grote steden kwamen de hertogen en hun hofhoudingen in direct contact met de burgerij. Dat kon leiden tot heftige botsingen over belastingen, maar werkte ook nieuwe vormen van medezeggenschap in de hand. Het kapitaal van de koopman bracht inspraak met zich mee en de burger wilde zich vertegenwoordigd zien in de stedelijke en landelijke bestuurscentra. Zo leerde ook de adel onderhandelen over materiële zaken en compromissen sluiten. Daardoor werden er wegen gebaand naar de parlementaire democratie van de toekomst.
Al sinds de vroege middeleeuwen gaven kloosterorders Bourgondië mede vorm - gesteund door de lokale adel. Stichtingen als de benedictijner abdij van Cluny en later de cisterciënzer abdij van Fontenay waren bakens van kennis en cultuur in een ruige wereld. Nog later zouden ook de kartuizers zich hier vestigen en zich gesteund weten door de hertogen.
Tijdens deze reis besteden we aandacht het samenspel tussen adel, stad en kerk tijdens de middeleeuwen en het geleidelijk verschuiven van de machtsverhoudingen sinds de stichting van de kloosters van Cluny en Fontenay tot aan de heerschappij van de laatste hertog van Bourgondië, Filips de Schone. In een fraai landschap bezichtigen we in het oog springende monumenten, bekijken tot de verbeelding sprekende beeldhouwkunst en maken kennis met de ideeënwereld die ze representeren. 
De Bourgondiërs verkozen een centralistisch bewind met een volksvertegenwoordiging boven leenmannen. Dat bleef botsen met de hang naar decentralisme onder de burgerij, die daarmee in hoge mate de autonomie meende te kunnen handhaven. Om hen binnen boord te houden werden burgers niet uitgesloten van belangrijke functies, wat tot een heel nieuwe dynamiek en andere machtsverhoudingen leidde. 
We zullen ontdekken dat de keuzes die de hertogen van Bourgondië hebben gemaakt op cultureel en politiek, al dan niet gedwongen door de steden, mentaliteitsveranderingen teweeg hebben gebracht die ook het ontstaan van de Republiek der Nederlanden mogelijk zou maken.

Nota bene

Labrys Reizen organiseert deze reis in samenwerking met Historisch Nieuwsblad. Historisch Nieuwsblad staat garant voor de inhoudelijke expertise van de reisleiding en een bijzonder programma. De reis verschilt in sommige opzichten van onze andere reizen. We wijzen u erop dat zal worden verbleven in comfortabele driesterrenhotels en dat niet alle diners zijn inbegrepen; in samenspraak met u zal de reisleider met alle plezier een goed restaurant reserveren om gezamenlijk te dineren. Bij de reisgegevens staat aangegeven wat op deze reis in- danwel exclusief is.

Programma

dag 1, ma 07-10

Directe lijnvlucht van Amsterdam naar Lyon en transfer naar Mâcon, waar we tweemaal overnachten. ’s Avonds gezamenlijk diner in een lokaal restaurant.

dag 2, di 08-10

Van de grootste kloosterkerk ter wereld, die van Cluny, is enkel de toren van het zuidelijk transept overgebleven. Daar wordt in 3D virtueel gepresenteerd hoe de kerk er in haar geheel moet hebben uitgezien. Aan het begin van de twaalfde eeuw had Cluny als moederabdij 1400 stichtingen op haar naam staan. De kerk van abt Hugo werd in 1095 door paus Urbanus II ingewijd en was groter dan de Sint-Pieter in Rome. Berzé-la-Ville, het buitenverblijf van de abt in zijn laatste jaren, heeft in een bescheiden kerk mooie romaanse fresco’s.

dag 3, wo 09-10

We rijden naar Autun, gesticht door keizer Augustus en eens de ‘rivaal van Rome’. Voor ons is het vooral de stad van de geniale kunstenaar meester Gislebertus, op wiens naam het timpaan staat van het westportaal van de kathedraal Saint-Lazare. Na de kathedraal bezoeken we het Musée Rolin, een van de mooiste provinciale musea van Frankrijk.
's Middags brengt een mooie route door de Morvan ons naar Vézelay, onze volgende pleisterplaats. Vézelay ligt op de colline inspirée, waar de monniken zich erop beroemden de relieken van Maria Magdalena in hun bezit te hebben. De pelgrims die vanuit het oosten naar Compostela reisden, hadden hier een halteplaats. Bernardus van Clairvaux riep er in 1146 op tot de tweede kruistocht. De pracht van het hoofdportaal en het vertellende karakter van de kapitelen zijn zonder weerga. De mystieke molen verbeeldt de eenheid tussen het Oude en het Nieuwe Testament. ’s Avonds gezamenlijk diner in het hotel.

dag 4, do 10-10

Een lange, maar inspirerende dag. De twaalfde-eeuwse abdij van Fontenay werd gesticht door de heilige Bernard van Clairveaux. De romaanse abdijkerk stamt nog uit deze tijd, evenals de kloostergang. Het grondplan, voor elke cisterciënzer abdij gelijk, is goed bewaard gebleven, evenals de voor de order zo kenmerkende soberheid en eenvoud.
In Beaune verkennen we het aangename stadscentrum. We bezichtigen de collegiale Notre Dame en uiteraard het beroemde Hôtel-Dieu, een hoogtepunt van de Vlaams-Bourgondische architectuur uit het midden van de vijftiende eeuw. Het werd gesticht door de machtige kanselier Nicolas Rollin en zijn vrouw. In de kapel bewonderen we hoe de Vlaamse schilder Rogier van der Weyden het Laatste Oordeel weergaf op een veelkleurig polyptiek. Na ons bezoek is er vrije tijd voor een vroeg diner. Aansluitend rijden we door naar Dijon, waar we de rest van de reis verblijven.

dag 5, vr 11-10

De binnenstad van de oude hertogelijke residentie Dijon is goed bewaard gebleven. Al sinds de elfde eeuw resideerden hier de hertogen van Bourgondië, maar pas onder het huis van Valois werd de stad een van de belangrijkste machtscentra van de westerse wereld. Als lid van de Franse koninklijke familie en sinds zijn huwelijk met Margaretha van Vlaanderen heerser over een groot gebied, voerde Filips de Stoute een schitterende hofhouding in een passend, prachtig paleis. Ook de burgerij profiteerde van de verbintenis met het rijke Vlaanderen, getuige fraaie huizen zoals we die onder meer aantreffen in de rue des Forges. De Notre-Dame is een mooi voorbeeld van Bourgondische gotiek, met een bijzonder, door Filips de Stoute als oorlogsbuit uit Kortrijk meegebracht uurwerk.
De kathedraal van Saint-Benigne werd al gesticht in de zesde eeuw, maar is in haar huidige vorm gotisch. We bezichtigen ook de resten van de opmerkelijke rotonde die aansloot op het koor van de romaanse voorganger, en het ernaast gelegen archeologisch museum. 
Het hertogelijk paleis raakte in verval na aansluiting van het gebied bij Frankrijk eind vijftiende eeuw. In de zeventiende eeuw werden de resten geïntegreerd in een groter paleis in de stijl van Versailles. Hierin is nu het Musée des Beaux-Arts gehuisvest, met een belangrijke collectie Vlaamse primitieven en de praalgraven van Filips de Stoute, Jan Zonder Vrees en Margharetha van Beieren. Het beeldhouwwerk op de grafmonumenten werd deels uitgevoerd door de beroemde Haarlemse beeldhouwer Claus Sluter. Het witte albast contrasteert fraai met het stemmige zwart van het marmer.

dag 6, za 12-10

De Chartreuse de Champmol werd gesticht door Filips de Stoute. Het klooster werd grotendeels vernield tijdens de Franse revolutie, maar de ingang tot de kapel en de Mozesput - eigenlijk de voet van een calvaire - met werk van Claus Sluter, bleven bewaard. De hier ooit opgestelde praalgraven zagen we gisteren al in het museum. ‘s Middag kunt u de stad verder op eigen gelegenheid verkennen.

dag 7, zo 13-10

’s Ochtends rijden we naar het koninklijk klooster van Brou, een meesterwerk van Vlaamse rayonnante gotiek. De kerk heeft nog haar oorspronkelijke koorbanken en glas-in-loodramen. Ze diende als schrijn voor de grafmonumenten van stichteres Margaretha van Oostenrijk en enkele meerdere leden van de hertogelijke familie. Het bijbehorende museum herbergt een interessante collectie voornamelijk religieuze kunst uit de vijftiende tot de twintigste eeuw.
Na de gezamenlijke lunch rijden we door naar de luchthaven van Lyon, vanwaar in de vroege avond onze directe lijnvlucht naar Amsterdam vertrekt.

Vervoer en verblijf

Vervoer naar de bestemming

We maken gebruik van comfortabele lijnvluchten van Amsterdam naar Lyon v.v. per KLM. De vluchttijden zijn:
07-10-2019: Amsterdam - Lyon, 11.45 - 13.20 uur
13-10-2019: Lyon - Amsterdam, 18.20 - 20.05 uur
Voor elke deelnemer is ruimbagage à 23 kilo inbegrepen, gebaseerd op het Flying Blue-tarief.
NB Zie www.anvr.nl/vervoersvoorwaarden voor de vervoers- en bagagevoorwaarden van de betreffende vliegmaatschappij.

KLM-ruimbagage

Deze reis is gebaseerd op directe lijnvluchten met KLM. Voor het meenemen van ruimbagage rekent KLM op dit traject kosten. Voor Flying Blue-deelnemers geldt een gereduceerd tarief. Dit gereduceerde tarief is opgenomen in de reissom. Er zijn geen kosten verbonden aan het aanmelden voor het Flying Blue-programma via www.klm.nl.
Reizigers die zich niet wensen aan te melden voor het Flying Blue-programma, dienen voor 1 stuk ruimbagage tot 23 kilo € 20,- extra kosten te betalen per retourreis. Deelnemers ontvangen nadere informatie.
NB Voor Platinum-, Silver- of Goldkaarten van Flying Blue gelden afwijkende voorwaarden.

Vervoer ter plaatse

Het vervoer in Frankrijk wordt uitgevoerd met een moderne, comfortabele touringcar voorzien van airconditioning.

Hotels en maaltijden

Het verblijf gedurende deze reis vindt plaats in comfortabele, centraal gelegen driesterrenhotels. De kamers zijn uiteraard voorzien van douche/bad en toilet. We dineren eenmaal in een lokaal restaurant en eenmaal in het hotel. Op de laatste dag is een gezamenlijke afscheidslunch in een lokaal restaurant. Er wordt steeds voldoende tijd ingeruimd om op eigen gelegenheid te lunchen.

Praktisch

Audiosysteem

Tijdens een groot deel van de reis wordt gebruikgemaakt van een audiosysteem. De reisleiding spreekt rechtstreeks in een microfoontje en u hoort hen door uw headset. Zo kunt u de uitleg overal goed verstaan.

Zwaarte van de reis

Onze reizen zijn met zorg samengesteld en kennen een aangenaam tempo. Dit betekent dat het programma goed gevuld is, maar dat er veel tijd wordt ingeruimd voor alle onderdelen. Het is belangrijk dat u over een goede conditie beschikt en goed ter been bent. Zo niet, dan bemoeilijkt dit een soepel verloop van de reis, wat zowel voor u als voor uw medereizigers vervelend is. Goed schoeisel is vereist: een deel van de te bezoeken stadjes ligt op glooiend terrein.
Uiteraard is het mogelijk af en toe een programmaonderdeel over te slaan en rust te nemen, indien u daar behoefte aan heeft. Indien u eraan twijfelt of deze reis voor u geschikt is, kunt u gerust telefonisch contact met Labrys Reizen opnemen. We zullen dan samen de mogelijkheid van uw deelname bespreken met het oog op uw lichamelijke conditie en de specifieke zwaarte van de reis.

Weer

De eerste helft van oktober is zeer geschikt voor een culturele reis naar Frankrijk. De natuur hult zich al langzaam in herfstkleuren en de temperatuur is doorgaans nog aangenaam. We mogen rekenen op een gemiddelde maximumtemperatuur rond de 16 ˚C. ’s Nachts kan het behoorlijk afkoelen. Er kan af en toe een bui vallen (bron: www.klimaatinfo.nl). Er zijn behoorlijke afwijkingen mogelijk van deze statistische waarden.

Grensdocumenten

Voor reizen binnen Europa dient uw paspoort of identiteitskaart geldig te zijn tot en met de datum van terugkeer.
NB Het aanschaffen/vernieuwen van een identiteitsbewijs duurt minimaal vijf werkdagen.

Geld

Frankrijk maakt deel uit van de EMU; u kunt dus overal met euro’s terecht. Pinautomaten zijn in de meeste plaatsen aanwezig. Tevens kunt u in veel winkels en hotels met de gangbare creditcards betalen.

Entrees

De entreeprijzen conform het programma zijn bij de reissom inbegrepen.

CO2-compensatie

Labrys Reizen compenseert de CO2-uitstoot van de reis via de South Pole Group. Meer informatie over de South Pole Group vindt u hier.

Inschrijving

U kunt zich voor deze reis aanmelden door het inschrijfformulier op onze website of op de pagina’s 109-110 van de brochure Exclusieve groepsreizen geheel in te vullen en te zenden naar Labrys Reizen. Desgewenst kunt u bij Labrys Reizen een papieren inschrijfformulier opvragen. Op het inschrijfformulier kunt u aangeven welke verzekeringen u wilt afsluiten en welke speciale wensen u eventueel heeft, zoals een eenpersoonskamer of een bepaald dieet. Op het inschrijfformulier dient u uw persoonsgegevens in te vullen conform uw paspoort of identiteitskaart. Deze gegevens worden onder andere gebruikt voor de vliegtickets. Indien de gegevens niet exact overeenstemmen met de gegevens in uw paspoort of identiteitskaart, moet u rekenen met (hoge) extra kosten op de luchthaven. Deze kosten zijn voor uw eigen rekening.
Na inschrijving ontvangt u van Labrys Reizen een boekingsbevestiging en een factuur, waarop de betalingstermijnen staan gespecificeerd. U ontvangt van ons bericht zodra het minimumaantal deelnemers is bereikt en de reis doorgaat. Indien een reis vanwege een te gering aantal deelnemers geen doorgang kan vinden, berichten we u dat uiterlijk zes weken vóór vertrek. Circa twee weken vóór vertrek ontvangt u de reisbescheiden, waaronder een deelnemerslijst, een hotellijst en praktische informatie. Indien u de reisbescheiden acht dagen vóór vertrek nog niet heeft ontvangen, neem dan contact met ons op.

Reisleiding

em. prof. dr. Herman Pleij

em. prof. dr. Herman Pleij

Emeritus hoogleraar middeleeuwse letterkunde. Hij levert onderweg inhoudelijke bijdragen over stadsontwikkeling, het kloosterleven en de beeldende kunst, met een speciale focus op de achterliggende ideeënwereld en mentaliteiten.
Foto: Esther van Dam

drs. Raphaël Rijntjes

drs. Raphaël Rijntjes

Architectuur- en bouwhistoricus. Geeft lezingen, cursussen en rondleidingen over kunst en architectuur van de middeleeuwen. Hij ziet het als een uitdaging om deze periode, met een ons onbekend wereldbeeld, begrijpelijk te maken.

Samenwerking

Historisch Nieuwsblad

Historisch Nieuwsblad

Brengt spannende, ontroerende, absurde en belangwekkende verhalen van alle tijden samen. Met prominente historici neemt het u mee naar het verleden, onthult het feiten die u nog niet wist en legt het verbanden die u nog niet kende. Zie de website van het magazine voor meer informatie.